De logica van het historisch inzicht

( Van Reijen en Bolz over Walter Benjamin)

'De basismetafoor, waarmee Benjamin zich deze taak steeds weer voor de geest haalt, is die van droom en ontwaken.Hoe krijgt het bewustzijn toegang tot de energie van het droombeeld? Benjamin vat zichzelf als politieke droomuitlegger van de geschiedenis op. Hij legt zichzelf de taak van de psycho-analyse op, maar nu opgevat als ontwikkeling van de logica van het historisch inzicht. Vanuit dit perspectief ontwerpt zijn 'Passagen-Werk' een oergeschiedenis van de negentiende eeuw: alsof de kapitalistische droomslaap op het ontwaken uit de voorgeschiedenis wacht. De sleutel tot deze conceptie steekt in de formulering, dat het verleden als inval van degene die ontwaakt, moet worden opgevat: het ontwakende herinneren constateert feiten als dat 'wat ons pas zoëven overkwam'. Het eigenlijke herinneren is dus de inval van het ontwaken. Het 'heden als wakkere wereld' ervaren betekent dientengevolge: uit de 'droom' ontwaken 'die wij dat-wat-geweest-is  noemen'. In deze pregnante betekenis is de negentiende eeuw voor Benjamin een 'Zeit(t)raum' (tijddroom/tijdvak). Zijn 'Passagen-Werk' is een reis door het lichamelijke binnenste van de massa die slaapt, en waarvan de gewaarwordingen in de droomtaal van mode, reclame en architectuur gecodeerd worden. De politieke uitleg van dromen begint bij deze 'toestand van het bewustzijn, dat door slaap en waken meermaals van patronen en figuren voorzien wordt'. Moderniteit is dus voor Benjamin niets anders dan de droomvorm van de tijd, die voor de geschiedenis blind is.

De dromende massa is welteverstaan de bourgeoisie. In haar onderbewustzijn liggen volgens Benjamin de oerhistorische ervaringen besloten - en daaruit vormen zich de fantastische voorvormen van het nieuwe.'(blz. 82)

Wordt vervolgd